Jak czytać etykiety karm? Dowiedz się, co je Twój zwierzak

Regulacje prawne

Producenci karm w Unii Europejskiej zobowiązani są do spełniania wymagań ściśle regulowanych prawem. Organizacja zrzeszająca producentów karm w Europie - FEDIAF, opracowała dokument, w którym zostały zebrane obowiązujące przepisy dotyczące etykietowania - „Kodeks dobrej praktyki znakowania karm dla zwierząt”. Producenci, tworząc etykiety swoich produktów, powinni kierować się tymi zasadami, które mają na celu ujednolicenie informacji przekazywanej nam - konsumentom.

Podział karm

Formalny podział wyróżnia m. in. karmy pełnoporcjowe i uzupełniające. Karmy pełnoporcjowe to takie, które są zbilansowane w porcji, co oznacza, że mogą stanowić wyłączny pokarm dla zwierzęcia, dla którego są przeznaczone, ponieważ dostarczą mu wszystkich niezbędnych składników odżywczych i energii w odpowiednich ilościach i proporcjach. Z kolei produkt opisany jako karma uzupełniająca, nie jest kompletny pod względem żywieniowym. 

Karmy można podzielić także ze względu na zawartość wody. Wyróżnia się karmy suche (<14% wilgotności), mokre (>60% wilgotności) oraz półwilgotne (20-40% wilgotności). W przypadku, gdy wilgotność karmy przekracza 14%, należy podać na etykiecie jej poziom. Dlatego też na opakowaniach suchych karm zwykle nie znajdziemy tej informacji – zawierają one najczęściej 8-10% wody. Poziom wilgotności karmy wpływa na faktyczną zawartość poszczególnych składników pokarmowych. Dlatego porównywanie produktów ma sens jedynie wtedy, gdy przeliczymy odsetek wagowy składników analitycznych na suchą masę (szczególnie, jeśli chcemy porównać karmy o różnej wilgotności). Trzeba także pamiętać, że parametr ten [poziom wilgotności] warunkuje gęstość energetyczną produktu. Karmy suche są do czterech razy bardziej kaloryczne niż mokre, czyli te dostępne w puszkach, saszetkach, batonach czy szalkach. W związku z tym, należy zwrócić szczególną uwagę na zalecenia dotyczące dawkowania.

Właściwe dawkowanie

Instrukcja prawidłowego stosowania powinna zawierać zalecaną dzienną dawkę karmy, prezentowaną zazwyczaj w postaci tabeli. Dzienna dawka karmy to ilość produktu jaką należy podawać zwierzęciu w zależności od wieku czy wielkości. Są to jednak wartości orientacyjne, które sprawdzają się dla większości zwierząt, ale nie dla wszystkich. Zapotrzebowanie zwierzęcia może odbiegać od średniej w zależności od indywidualnych cech i warunków życia. Dlatego dokładne ilości karmy zawsze powinno się ustalić na podstawie oceny masy ciała czworonoga, jego kondycji, aktywności i stanu fizjologicznego. Przy zakupie karm dodawane są niekiedy kubki-miarki, mające ułatwić właścicielowi dawkowanie karmy. Należy jednak zwrócić uwagę, że każdy produkt, nawet w obrębie tej samej marki, będzie miał inną gęstość energetyczną, co powoduje, że dana miarka jest przeznaczona wyłącznie do odmierzania konkretnej karmy. Ponadto, badania wskazują, że stosowanie takich kubków do określania porcji suchych karm jest nieprecyzyjne. Badacze sugerują, że niedokładne odmierzanie pokarmu może z czasem prowadzić do wzrostu masy ciała potencjalnie przyczyniając się do rozwoju otyłości.

Analiza chemiczna

Bardzo ważnych informacji dostarcza analiza chemiczna produktu, czyli procentowa zawartość poszczególnych grup substancji odżywczych. Składniki analityczne, jakie muszą zostać wyszczególnione to: białko, oleje i tłuszcze surowe, włókno surowe, popiół surowy oraz woda (w przypadku karm mokrych). Jako że składniki są wyrażane w procentach, łatwo obliczyć poziom węglowodanów, który dopełnia skład do 100% (nie musi być deklarowany na etykiecie).  Słowo „surowy” odnosi się do metod laboratoryjnych, używanych do analizy tych substancji pokarmowych.

Białko surowe, czasem mylnie interpretowane jako zawartość mięsa w karmie, to składnik pokarmowy obecny w wielu komponentach roślinnych i zwierzęcych.  Występuje w niewielkich ilościach w ziarnach zbóż (ryż, kukurydza, pszenica), w większych (15-25%) w mięsie czy roślinach strączkowych, a w największych ilościach w mączkach. Wysoka zawartość białka w karmie może kompensować jego niską jakość i biodostępność. Warto zwrócić uwagę, że jeżeli karma wg opisu zawiera „90% białka pochodzenia zwierzęcego”, oznacza to, że pozostałe źródło białka (10%) jest pochodzenia roślinnego. Taki opis nie informuje nas jednak o jakości białka i nie powinien być mylony z poziomem białka ogólnego. 

Oleje i tłuszcze surowe to zawartość tłuszczu pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Jest to najwydajniejsze źródło energii – w jednym gramie dostarcza 2,5 razy więcej energii niż białko czy węglowodany. Dzięki obecności tłuszczu w diecie, wchłaniane są witaminy rozpuszczalne w tłuszczach. Tłuszcz jest także źródłem kwasów tłuszczowych nasyconych i nienasyconych, w tym niezbędnych kwasów tłuszczowych (omega 3 i 6). Tłuszcz jest również nośnikiem smaku i zapachu, dlatego też wysoka zawartość tłuszczu w karmie będzie zwiększać jej smakowitość. Warto pamiętać, że karmy mokre zawierają relatywnie dużo tłuszczu w suchej masie.

Włókno surowe to grupa węglowodanów złożonych, podlegająca fermentacji bakteryjnej (w żywieniu ludzi nazywana błonnikiem pokarmowym). Czasami błędnie interpretowane jako wypełniacz, niestrawny element diety, włókno pokarmowe nie jest niezbędne w diecie zwierząt - ale jego obecność jest wskazana ze względu na korzystny wpływ na równowagę mikroflory jelitowej i perystaltykę przewodu pokarmowego czy właściwą jakość kału - ma więc ma działanie prebiotyczne. W suchych karmach używane są źródła włókna pokarmowego takie jak korzeń cykorii, pulpa buraczana, otręby, oligosacharydy (MOS, FOS), celuloza. 

Popiół surowy (inaczej materia nieorganiczna) to nazwa frakcji z analizy laboratoryjnej próbki karmy, która nie ulega rozkładowi. Oznacza pozostałość po spaleniu próbki karmy, czyli w praktyce jest określeniem zawartości substancji mineralnych (np. wapnia).

Informacje, znajdujące się na etykiecie są z reguły zgodne z prawem, niemniej nie dostarczają wprost danych potrzebnych do obiektywnej oceny i porównania poszczególnych produktów. W kolejnej części artykułu dowiemy się, na co zwracać uwagę czytając listę składników karm i czy komponent znajdujący się na pierwszym miejscu w składzie, będzie zawsze tym dominującym.

Jak oceniać listę składników na etykietach karm?
Element etykiety, na który zwracamy szczególną uwagę jest niewątpliwie skład surowcowy produktu. Właściwa interpretacja listy składników umożliwia dokonanie porównania wartości odżywczych różnych karm oraz prawidłowego wyboru. Łatwo jednak wpaść w pułapkę, jeśli nie zna się wymagań dotyczących etykietowania. Z poniższego artykułu dowiesz się, jakimi zasadami kierują się producenci karm konstruując listy surowców. Okaże się też, czy pierwszego składnika zawsze jest najwięcej w karmie.

Nazewnictwo surowców

Nazwy surowców mogą być podane jako konkretne składniki (np. łosoś, kurczak) lub według kategorii (np. mięso i produkty pochodzenia zwierzęcego). Producenci karm wysokiej jakości wybierają najczęściej tę pierwszą możliwość. Ten sposób deklaracji charakteryzuje się tzw. recepturą zamkniętą – producent nie zmienia składu karmy w zależności od bieżących cen poszczególnych surowców i każda kolejna seria karmy opracowana jest na podstawie tej samej, stałej receptury z identycznym składem. Stały skład między seriami może mieć znaczenie w przypadku zwierząt wrażliwych na zmianę karmy. Ponadto, tak wyrażona lista składników dostarcza konsumentowi znacznie bardziej szczegółowych informacji.

Zawartość surowców, a opis na etykiecie

Producent, który na froncie opakowania podkreśla obecność danego komponentu jest zobligowany do umieszczenia na etykiecie procentowego udziału wyróżnionego surowca. Zawartość podkreślonych składników w karmie deklaruje się w formie ustalonych sformułowań, które wiążą się z konkretną wartością procentową. Określenie „z” (np. „z kurczakiem”) oznacza, że w karmie zawarte jest co najmniej 4% wymienionego surowca, czyli w tym wypadku kurczaka. Przez sformułowanie „bogate w” (np. „bogaty w kurczaka”) rozumie się zawartość kurczaka na poziomie minimum 14%. Termin „menu” lub „danie” oznacza z kolei co najmniej 26% udział deklarowanego surowca. Należy podkreślić, że powyższe deklaracje nie oznaczają całkowitej ilości mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego zawartych w karmie, a odnoszą się jedynie do danego rodzaju surowca. 

Co więcej, deklaracja obecności danego surowca, nie jest równoznaczna z brakiem w karmie mięsa innych gatunków zwierząt. Opis na opakowaniu karmy „z jagnięciną” wpływa na naszą wyobraźnię i sugeruje, że jest to dominujący komponent. Jednak produkt ten może składać się np. głównie z kurczaka, ponieważ jagnięciny musi być jedynie 4%, a pozostała zawartość mięsa może pochodzić od innych gatunków. Co ciekawe, karmy zawierające w składzie np. 4% kurczaka, 4% jagnięciny i 4% wołowiny mogą występować w trzech różnych wariantach opakowań jako karma z kurczakiem, jagnięciną czy wołowiną, mając jednocześnie ten sam skład.

Czy kolejność składników na liście ma znaczenie?

Kolejnym powszechnie spotykanym zabiegiem producentów jest "splitting", czyli rozdzielanie surowców o wspólnym pochodzeniu, w istocie znacznie zwiększających zawartość danej grupy w produkcie. Lista składników musi być wyszczególniona w porządku malejącym pod względem masy. Producenci karm dla psów i kotów, aby sprytnie ominąć to zalecenie, nierzadko poddają sztucznemu rozdziałowi mniej atrakcyjne dla nas składniki. W efekcie, wierząc, że nabywamy wyrób o wysokiej zawartości preferowanego składnika, wybieramy karmę, której skład wykazuje odwrócone proporcje na korzyść mniej cennego komponentu (np. kurczak, pszenica, rozdrobniona pszenica, mąka pszenna, orkisz, kaszka pszenna - mimo, że kurczak jest na pierwszym miejscu w składzie, pszenicy po zsumowaniu będzie więcej). To kolejny przykład na to, że komponent znajdujący się na pierwszym miejscu listy, wcale nie musi być dominujący w składzie.

"Świeże mięso" czy mączki mięsne?

W karmach suchych powszechnie stosowane są mączki mięsne, ponieważ można je łatwo transportować oraz przechowywać, a także dlatego, że zawierają niewielką ilość wody, co ułatwia proces ekstruzji. Dla porównania, źródła białka o wysokiej wilgotności, takie jak „świeże mięso” zawierają niewielką ilość białka w przeliczeniu na masę produktu końcowego, ponieważ woda jest wygotowana podczas procesu ekstruzji. Świeże surowce mogą być wymienione na liście składników jako pierwsze, po prostu dlatego, że zawierają ponad 65% wody, a przy tworzeniu składu karmy bierze się pod uwagę masę surowca przed poddaniem go obróbce termicznej. Zatem w finalnym produkcie zawartość mięsnego surowca jest o wiele niższa, niż wynika to z wartości podanej na etykiecie. Po odparowaniu wody zostaje średnio 2/5 składnika. Przykładowo, jeśli na czele listy widnieje deklaracja „świeży indyk (40%)”, to w końcowym produkcie będzie go około 15%. Pamiętajmy też, że 100 g surowego mięsa dostarcza 9 – 15g białka, a nie – jak jest to czasem błędnie interpretowane – „100 g mięsa to 100 g białka”. W rzeczywistości, to mączki (zwykle znajdujące się na pierwszych trzech do pięciu miejscach na liście składników), dostarczają większości białka w suchej karmie.

Obecnie wielu producentów stosuje wysokiej jakości mączki mięsne, unikając tym samym konieczności składowania niestabilnego mikrobiologicznie surowego mięsa. Mączki mięsne to produkty pochodzenia zwierzęcego, które zostały poddane obróbce termicznej oraz suszeniu. Większość wody oraz tłuszczu zostaje usunięta, co w efekcie daje skoncentrowane źródło białka (55-65% białka) w postaci proszku. Proces produkcji mączek i tłuszczy zwierzęcych nazywamy z języka angielskiego rendering. Jeśli producent zastosuje surowiec w postaci mączki, musi to zostać zadeklarowane, poprzez stosowanie określeń takich jak: odwodniony, suszony, sproszkowany, dehydratyzowany (np. kurczak).

Odpowiednio przetworzone mączki zwierzęce mogą być doskonałym źródłem białka w suchej karmie. Producenci powinni przeprowadzać testy strawności i dostępności aminokwasów egzogennych w mączkach i produktach finalnych, aby mieć pewność, że karma jest odpowiedniej jakości. Niestety konsumenci nie są w stanie stwierdzić na podstawie etykiety, czy dana karma jest wysokiej, umiarkowanej czy niskiej jakości.

Jak wynika z powyższych przykładów, zawiłości prawne związane z zasadami znakowania karm powodują, że etykietę należy czytać bardzo uważnie, dogłębnie analizując informacje przekazywane między wierszami. Natomiast postać źródła białka, jaką zastosowano w recepturze (świeże mięso czy mączka) nie determinuje jakości karmy.